[ad_1]
بیماری پرتویی ناشی از تماس با دوز بالای پرتوهای یونیزان است
بیماری پرتویی چیست؟ نگاهی جامع به علائم و تاثیرات تابش رادیواکتیو
بیماری پرتویی آسیبی به بدن است که در اثر دریافت دوز بالایی از پرتو، معمولاً در زمانزمان کوتاه، ایجاد میشود. این موقعیت به نام سندرم حاد پرتویی (Acute Radiation Syndrome – ARS) نیز شناخته میشود. میزان پرتویی که بدن جذب مینماید، که به آن دوز جذبشده میگویند، تعیین مینماید که شدت بیماری تا چه حد خواهد بود. بیماری پرتویی ناشی از آزمایشهای تصویربرداری پزشکی رایج مثل اشعه ایکس، سیتی اسکن و اسکن پزشکی هستهای که از دوز پایین پرتو استفاده میکنند، نیست.
با اینکه بیماری پرتویی یک موقعیت جدی و بیشتر کشنده است، اما خیلی نادر میباشد. از زمان بمباران اتمی هیروشیما و ناکازاکی در جنگ جهانی دوم، زیادتر موارد بیماری پرتویی در اثر حوادث صنعتی هستهای رخ داده است، مثل آتشسوزی در نیروگاه هستهای چرنوبیل، اوکراین، در سال ۱۹۸۶.
علائم اولیه بیماری پرتویی شامل تهوع و استفراغ است
علائم بیماری پرتویی
شدت علائم بیماری پرتویی بستگی به میزان پرتویی که بدن جذب نموده است دارد. میزان جذب پرتو نیز به قدرت انرژی تشعشعی، زمانزمان قرار گرفتن در معرض پرتو و فاصله فرد از منبع تابش بستگی دارد. نوع قرارگیری در معرض پرتو نیز بر علائم تأثیر دارد؛ برای مثال، تابش کل بدن میتواند شدیدتر از تابش جزئی بدن باشد. همچنین، میزان صدمهپذیری بافتها نیز متفاوت است؛ به عنوان مثال، سیستم گوارشی و مغز استخوان نسبت به پرتو خیلی حساس هستند.
علائم اولیه
نخستین نشانههای بیماری پرتویی معمولاً حالت تهوع و استفراغ هستند. زمانزمان بین قرار گرفتن در معرض پرتو و آغاز این علائم میتواند نشاندهنده میزان دوز جذبشده باشد.
بعد از بروز علائم اولیه، شاید فرد برای مدتی هیچ علامتی نداشته باشد، اما بعد از آن، علائم جدید و شدیدتری ظاهر میشوند. اگر میزان قرار گرفتن در معرض پرتو کم باشد، شاید ساعتها تا هفتهها طول بکشد تا علائم ظاهر شوند. اما در دوزهای بالا، علائم میتوانند چند دقیقه تا چند روز بعد از مواجهه بروز کنند. علائم احتمالی بیماری پرتویی:
• حالت تهوع و استفراغ
• اسهال
• سردرد
• تب
• سرگیجه و گیجی
• ضعف و خستگی شدید
• ریزش مو
• استفراغ خونی و مدفوع خونی (ناشی از خونریزی داخلی)
• عفونتها
• افت فشار خون
چه زمانی می بایست به پزشک مراجعه نمود؟
یک حادثه یا حمله هستهای که سبب بیماری پرتویی شود، معمولاً توجه و نگرانی عمومی بسیاری ایجاد خواهد نمود. اگر چنین اتفاقی رخ دهد، رادیو، تلویزیون یا منبع های خبری آنلاین را دنبال نمایید تا از دستورالعملهای اضطراری منطقه خود مطلع شوید.
اگر میدانید که در معرض پرتو بیش از حد قرار گرفتهاید، فوراً به اورژانس پزشکی مراجعه نمایید.
شدت بیماری پرتویی به میزان دوز جذبشده بستگی دارد
علل بیماری پرتویی
بیماری پرتویی در اثر قرار گرفتن در معرض دوز بالایی از پرتوها ایجاد میشود. پرتو، نوعی انرژی است که از اتمها به صورت موج یا ذرات خیلی ریز ماده آزاد میشود.
این بیماری زمانی رخ میدهد که پرتوهای پرانرژی سبب صدمه یا تخریب سلولهای خاصی در بدن شوند. مغز استخوان و پوشش داخلی دستگاه گوارش از جمله بخشهایی از بدن هستند که بیشترین خطر صدمه ناشی از پرتوهای قوی را دارند.
عوامل خطر
قرار گرفتن در معرض منبع های پرتو با دوز بالا، خطر ابتلا به بیماری پرتویی را افزایش میدهد. بعضی از این منبع های شامل موارد زیر هستند:
• حادثه در یک مرکز صنعتی هستهای
• حمله به یک مرکز صنعتی هستهای
• انفجار یک وسیله رادیواکتیو کوچک
• بمب آلوده (Dirty Bomb) که مواد رادیواکتیو را منتشر مینماید.
• انفجار یک سلاح هستهای
عوارض بیماری پرتویی
ابتلا به بیماری پرتویی میتواند سبب مشکلات روانی کوتاهزمان و بلندمدت شود، از جمله:
• تجربهی یک حادثه یا حمله رادیواکتیو و اضطراب ناشی از آن
• داغداری برای دوستان یا اعضای خانوادهای که جان خود را از دست دادهاند
• مواجهه با عدم قطعیت در خصوصی یک بیماری ناشناخته و بالقوه کشنده
• نگرانی از افزایش خطر ابتلا به سرطان در آینده، در اثر قرار گرفتن در معرض پرتو
در صورت مواجهه با پرتوهای زیاد، نیاز به مواظبتهای پزشکی فوری است
راههای پیشگیری از بیماری پرتویی
در صورت وقوع یک موقعیت اضطراری پرتویی، رادیو یا تلویزیون را دنبال نمایید تا دستورات مقامات دولتی را دریافت نمایید. اقدامات حفاظتی بسته به شرایط متفاوت خواهد بود، اما معمولاً به ماندن در محل یا تخلیه منطقه توصیه میشود.
ماندن در محل (Shelter in Place)
اگر توصیه شد که در محل خود بمانید، اقدامات زیر را انجام دهید:
✔ همهی درها و پنجرهها را ببندید و قفل نمایید.
✔ فنها، کولرها و سیستمهای گرمایشی که هوای بیرون را وارد میکنند، خاموش نمایید.
✔ دریچههای شومینه را ببندید.
✔ حیوانات خانگی را به داخل خانه بیاورید.
✔ به یک اتاق داخلی یا زیرزمین بروید.
✔ اخبار اضطراری محلی را دنبال نمایید.
✔ حداقل ۲۴ ساعت در همان محل بمانید.
تخلیه منطقه (Evacuation)
اگر دستور تخلیه دریافت کردید، دستورات مقامات محلی را دنبال نمایید. آرامش خود را حفظ نمایید و سریع و با نظم حرکت نمایید. وسایل ضروری را همراه داشته باشید، از جمله:
✔ چراغ قوه
✔ رادیوی قابل حمل
✔ باطریهای اضافی
✔ جعبه کمکهای اولیه
✔ داروهای ضروری
✔ غذاهای بستهبندیشده مثل کنسروها و آب آشامیدنی بطریشده
✔ در بازکن دستی برای کنسروها
✔ مقداری پول نقد و کارتهای اعتباری
✔ لباس اضافی
تشخیص بیماری پرتویی
در صورتی که فردی در معرض دوز بالای پرتو ناشی از حادثه یا حمله قرار گرفته باشد، کادر پزشکی برای تعیین میزان دوز جذبشده اقداماتی انجام میدهند. این اطلاعات برای تعیین شدت بیماری، نوع درمان و احتمال زنده ماندن فرد ضروری است.
روشهای تعیین میزان دوز جذبشده
✔ قرار گرفتن در معرض پرتو: بررسی فاصله فرد از منبع پرتو و زمان قرارگیری در معرض آن، در تخمین شدت بیماری پرتویی مؤثر است.
✔ استفراغ و سایر علائم: زمان آغاز استفراغ بعد از مواجهه با پرتو، یک شاخص مهم برای برآورد میزان دوز جذبشده است؛ هرچه زمان آغاز استفراغ کوتاهتر باشد، دوز جذبشده زیادتر است.
✔ آزمایش خون: انجام آزمایشهای مکرر خون در چند روز متوالی، به پزشکان در بررسی کم شدن سلولهای سفید خون و تغییرات غیرعادی در DNA سلولها کمک مینماید که نشاندهنده میزان صدمه به مغز استخوان است.
✔ دزیمتر (Dosimeter): این دستگاه میتواند میزان پرتو جذبشده را اندازهگیری نماید، اما فقط در صورتی که در معرض همان حادثه پرتویی قرار گرفته باشد.
✔ سنجشگر (Survey Meter): دستگاههایی مثل شمارشگر گایگر میتوانند تعیین کنند که ذرات رادیواکتیو در کدام قسمت از بدن قرار دارند.
✔ نوع پرتو: در مواقع اضطراری، شناسایی نوع پرتو جذبشده نقش مهمی در تصمیمگیریهای درمانی دارد.
دوز بالای پرتوهای یونیزان شاید به مرگ منتهی شود
درمان بیماری پرتویی
اهداف درمانی شامل پیشگیری از آلودگی زیادتر، درمان صدمههای شدید، کم شدن علائم و مدیریت درد است.
پاکسازی (Decontamination)
• حذف ذرات رادیواکتیو خارجی از بدن نخستین گام درمانی است. درآوردن لباس و کفش حدود ۹۰٪ از آلودگی خارجی را از بین میبرد.
• شستن بدن با آب و صابون، ذرات باقیمانده را کم شدن میدهد.
• پاکسازی مانع انتشار آلودگی شده و خطر آلودگی داخلی (از راه تنفس، بلعیدن یا زخمهای باز) را کم شدن میدهد.
درمان صدمههای مغز استخوان
• صورتحساب محرک کلونی گرانولوسیت (G-CSF) که به تولید سلولهای سفید خون کمک مینماید، شاید تاثیرات بیماری پرتویی را کم شدن دهد.
• داروهای فیلگراستیم (Neupogen)، سارگراستیم (Leukine) و پگفیگراستیم (Neulasta) میتوانند تولید گلبولهای سفید را افزایش دهند و از عفونت پیشگیری کنند.
• در موارد صدمه شدید مغز استخوان، شاید تزریق خون یا پلاکت نیز لازم باشد.
درمان آلودگی داخلی به مواد رادیواکتیو
بسته به نوع پرتو جذبشده، درمانهای زیر شاید استفاده شوند:
یدید پتاسیم (Potassium Iodide):
• این ماده، ید غیررادیواکتیو است که به محافظت از غده تیروئید کمک مینماید.
• اگر فرد در معرض ید رادیواکتیو قرار بگیرد، غده تیروئید آن را جذب مینماید.
• استفاده یدید پتاسیم سبب اشباع تیروئید از ید غیررادیواکتیو شده و جذب ید رادیواکتیو را کم شدن میدهد.
• موثرترین زمان استفاده: حداکثر تا ۲۴ ساعت بعد از مواجهه.
آبی پروس (Prussian Blue – Radiogardase):
• این ترکیب، به ذرات رادیواکتیو مثل سزیم و تالیم متصل شده و از راه مدفوع دفع مینماید.
• این روش زمان باقی ماندن مواد رادیواکتیو در بدن را کم شدن میدهد.
DTPA (دیاتیلنترآمین پنتااستیک اسید):
✔ DTPA به فلزات رادیواکتیو مثل پلوتونیوم، امریکیم و کوریم متصل میشود.
✔ این ترکیبات از راه ادرار دفع شده و جذب اشعه را کم شدن میدهد.
درمان حمایتی (Supportive Treatment)
بیماران مبتلا به بیماری پرتویی شاید برای کم شدن علائم، درمانهای حمایتی زیر را دریافت کنند:
• آنتیبیوتیکها برای درمان عفونتهای باکتریایی
• داروهای ضد درد برای کم شدن سردرد و تب
• داروهای ضد تهوع برای کم شدن استفراغ و اسهال
• تزریق مایعات برای پیشگیری از کمآبی بدن
• مواظبت از سوختگیها و زخمهای پرتویی
مواظبت در مراحل پایانی (End-of-Life Care)
در صورتی که فرد دوز خیلی بالایی از پرتو را جذب نموده باشد، شانس بهبودی کم خواهد بود.
بسته به شدت بیماری، مرگ شاید طی دو روز تا دو هفته رخ دهد.
در چنین شرایطی، بیمار برای کنترل درد، تهوع، استفراغ و اسهال دارو دریافت مینماید.
همچنین، حمایتهای روانی و معنوی میتواند در بهبود کیفیت زندگی بیمار نقش داشته باشد.
یکی از راههای درمان بیماری پرتویی، شستشوی بدن از ذرات رادیواکتیو است
سوالات متداول در خصوص بیماری پرتویی
۱. آیا بیماری پرتویی قابل سرایت است؟
خیر، بیماری پرتویی به خودی خود قابل سرایت نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمیشود. اما اگر فردی با مواد رادیواکتیو آلوده شده باشد، شاید این مواد را به محیط اطراف خود انتقال دهد.
۲. آیا قرار گرفتن در معرض اشعه ایکس سبب بیماری پرتویی میشود؟
خیر، دوز اشعه ایکس در آزمایشهای پزشکی خیلی پایین است و سبب بیماری پرتویی نمیشود. اما در پرتودرمانی سرطان، اگر دوز خیلی بالایی دریافت شود، شاید عوارض جانبی مشابهی بروز نماید.
۳. آیا مواد غذایی آلوده به پرتو خطرناک هستند؟
بله، استفاده مواد غذایی آلوده به مواد رادیواکتیو مثل ید-۱۳۱، سزیم-۱۳۷ و استرانسیوم-۹۰ میتواند پرتوها را به بدن منتقل نموده و صدمههای داخلی ایجاد نماید.
۴. آیا سپرهای سربی از بیماری پرتویی پیشگیری میکنند؟
سپرهای سربی در برابر پرتوهای گاما و ایکس تا حد بسیاری محافظت ایجاد میکنند، اما در برابر پرتوهای نوترونی و بعضی دیگر از پرتوهای یونیزان تأثیر کمتری دارند.
۵. بیماری پرتویی چه تفاوتی با سرطان ناشی از پرتو دارد؟
بیماری پرتویی در اثر دریافت دوز بالای پرتو در زمان کوتاه ایجاد میشود و علائم آن بهشتاب ظاهر میشوند. اما سرطان ناشی از پرتوها معمولاً بعد از سالها قرار گرفتن در معرض دوزهای پایین و پیوسته ایجاد میشود.
۶. آیا تشعشعات موبایل و دکلهای مخابراتی سبب بیماری پرتویی میشوند؟
خیر، امواج موبایل و دکلهای مخابراتی از نوع امواج غیر یونیزان هستند و انرژی کافی برای تخریب سلولی و ایجاد بیماری پرتویی ندارند.
۷. آیا بیماری پرتویی کشنده است؟
در موارد دوزهای خیلی بالا، بیماری پرتویی میتواند کشنده باشد و منجر به مرگ در عرض چند روز تا چند هفته شود. اما در دوزهای کمتر، شاید بدن تا حدی ترمیم شود.
جمع بندی
بیماری پرتویی یک موقعیت خطرناک ناشی از قرار گرفتن در معرض دوز بالای پرتوهای یونیزان است که میتواند بر مغز استخوان، دستگاه گوارش و سایر اندامهای بدن تأثیر بگذارد. علائم اولیه شامل تهوع، استفراغ، خستگی و کم شدن گلبولهای سفید است و شدت بیماری به میزان پرتو جذبشده بستگی دارد. درمان شامل اقدامات پاکسازی، داروهای تقویتکننده سیستم ایمنی، درمانهای حمایتی و در موارد شدید، مواظبتهای تسکینی است. پیشگیری از مواجهه با منبع های رادیواکتیو، رعایت پروتکلهای ایمنی در محیطهای پرخطر و آگاهی از اقدامات اضطراری در مواجهه با حوادث هستهای از مهمترین راهکارهای کم شدن خطر این بیماری محسوب میشوند.
[ad_2]
منبع : بیتوته
آخرین دیدگاهها